Payla┼č

B─░L─░NEN VE B─░L─░NMEYEN Y├ľNLER─░ ─░LE ATAMIZ HOMO NALED─░!

Ferhat Kaya, paleontolog. Helsinki Üniversitesi, Yerbilimleri ve Co─črafya Bölümü. ferhat.kaya@helsinki.fi

Sekil 1a Raising star magarasi lokasyonu2015 y─▒l─▒n─▒n en çok ses getiren bilimsel ke┼čiflerinden biri de iki genç speleoloji  (ma─čara bilimcisi) uzman─▒ Steven Tucker ve Rick Hunter taraf─▒ndan yap─▒ld─▒. Steven ve Rick, jeomorfolojik yap─▒s─▒ndan dolay─▒ onlarca ma─čaran─▒n bulundu─ču ve birço─čunda insan atas─▒ fosillerinin ke┼čfedildi─či, ayr─▒ca UNESCO’n─▒n Cradle of Humankind (─░nsano─člunun Be┼či─či) ad─▒ ile dünya miras─▒ olarak kay─▒t alt─▒na ald─▒─č─▒ Güney Afrika’da ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ uzunca bir süredir sürüdüyorlard─▒. 2013 y─▒l─▒nda Rising Star (Yükselen Y─▒ld─▒z) ma─čaras─▒n─▒ ke┼čfetmi┼člerdi. Bu ma─čaran─▒n giri┼č k─▒sm─▒ yakla┼č─▒k olarak 20cm geni┼čli─činde ve derinli─či 12m uzunlu─čunda bir bacadan olu┼čuyor. Bu iki ma─čara uzman─▒ bacan─▒n yeralt─▒nda biti┼činden itibaren yatay olarak 30m ilerde küçük bir odada (Dinaledi Chamber) fosiller ke┼čfettiler ve bu fosillerden baz─▒ örnekleri Güney Afrika Witwatersrand Universitesi’nde çal─▒┼čan jeolog Pedro Boshoff’a gösterdiler. Pedro ayn─▒ zamanda yine ayn─▒ üniversitede çal─▒┼čan ve bu i┼čin uzmanlar─▒ndan olan paleoantropolog (insan evrimi bilimi) Lee Berger’─▒n eski ö─črencilerinden biri. Pedro bu fosilleri Berger’e gösterdi. Berger ve ekibi15 farkl─▒ bireye ait yakla┼č─▒k 1550 adet fosil ç─▒kard─▒lar ve bu fosilleri say─▒s─▒ elliye yak─▒n bilim insan─▒ndan olu┼čan ara┼čt─▒rma grubu ile tan─▒mlad─▒lar. Çal─▒┼čmalar─▒n─▒n sonucu olarak insan evrimi soya─čac─▒na Homo naledi ismi ile yeni bir tür eklediler. 

─░nsan evrimi ile ilgili popüler bilim yaz─▒lar─▒n─▒n ço─čunlukla alan d─▒┼č─▒ndan okuyucular için bilimin anla┼č─▒lmaz terminolojisine bo─čulma ihtimali çok yüksek. Bunun en büyük nedenleri aras─▒nda paleoantropoloji biliminin terminolojisinin jeoloji, anatomi, zooloji, osteoloji ve biyoloji gibi bilim dallar─▒n─▒n bir kar─▒┼č─▒m─▒n─▒ içermesi ve tabii ki benim gibi yazarlar─▒n bu konuda -popüler bilim- yazma yeteneksizlikleri s─▒ralanabilir. Umar─▒m bu yaz─▒da bilimsel bilgi o s─▒k─▒c─▒ ve anla┼č─▒lmaz dilden kurtulup e─členceli ve heyecanl─▒ bir serüvene dönü┼čür. Ek olarak yüzle┼čece─čimiz di─čer bir sorunun bilim insanlar─▒ aras─▒ndaki görü┼č farkl─▒l─▒klar─▒n─▒n keskinli─či olacak. Bu ço─čunlukla okuyucular─▒ neyin do─čru neyin yanl─▒┼č oldu─ču konusunda çeli┼čkili bir durumda b─▒rak─▒r. Ancak özellikle evrim alan─▒nda çal─▒┼čan bilim insanlar─▒ aras─▒ndaki anla┼čmazl─▒klar─▒n evrimsel de─či┼čimi kan─▒tlayan ke┼čiflerin gerçekli─či konusunda de─čil bu kan─▒tlardan elde edilen bilimsel bilginin yorumu hakk─▒nda oldu─čunu bilmekte fayda var.  Bununla birlikte daha tehlikeli bir sorun ise günümüz bilim üretiminin ve önemli ke┼čiflerin yay─▒mlanmas─▒n─▒n neoliberal politikalardan pay─▒na dü┼čen reklam ve popülizm kamburunun ne kadar ciddi boyutlara vard─▒─č─▒n─▒ görmek olacak. O zaman konuyu fazla da─č─▒tmadan gelin hep birlikte hem bulunan bu ke┼čifleri daha yak─▒ndan tan─▒yal─▒m, hem de ara ara farkl─▒ bilim insanlar─▒n─▒n bu konu hakk─▒ndaki,  Homo naledi türünün insan─▒n soya─čac─▒ndaki yeri konusundaki dü┼čüncelerini tart─▒┼čal─▒m.

Naledi ismi, ma─čaran─▒n bulundu─ču bölgede ya┼čayan yerel halk─▒n dilinde (Sotho dili) “y─▒ld─▒z” anlam─▒na geliyor. Ma─čarada fosil buluntular─▒n ke┼čfedildi─či oda eri┼čilmesi oldukça güç bir yer. Ma─čarada birkaç kemirgen ve ku┼č fosili d─▒┼č─▒nda Dinaledi Odas─▒’nda bulunan kal─▒nt─▒lar─▒n hepsi sadece insan atalar─▒na ait. Ço─čunlukla bu tür buluntu alanlar─▒nda ba┼čka canl─▒lara, özellikle büyük memeli türlerine ait fosiller de bulunur. Sadece insan atalar─▒na ait kal─▒nt─▒lar─▒n olmas─▒ bilim insanlar─▒n─▒n bu insan atalar─▒n─▒n bu odaya nas─▒l gelmi┼č olabilecekleri sorusu ile i┼če ba┼člamalar─▒na neden oldu. Çünkü ma─čaran─▒n temsili ┼čeklinde gördü─čünüz gibi ma─čaran─▒n giri┼činden fosillerin bulundu─ču odaya kadar yer alt─▒nda o darac─▒k tünellerden geçerek o odaya nas─▒l vard─▒klar─▒ bilinmiyor. Bu konuda çe┼čitli spekülasyonlar var. Bunlardan ilk akla geleni bir avc─▒n─▒n bu insanlar─▒ buraya sürüklemi┼č olmas─▒. Ancak odada insan fosillerinden ba┼čka herhangi bir canl─▒ya ait ba┼čka fosil yok. Bu da sadece insanlar─▒ yakalay─▒p bu ma─čara sürükleyen çok seçici bir avc─▒ olas─▒l─▒─č─▒n─▒ geçersiz k─▒l─▒yor. Ayr─▒ca fosil kemikler üzerinde onlar─▒ sürükleyebilecek güçte bir avc─▒ taraf─▒ndan parçaland─▒─č─▒n─▒ ve yendi─čini gösteren herhangi bir iz yok. Ba┼čka bir ihtimal ise sel alt─▒nda bo─čulup ak─▒nt─▒ taraf─▒ndan bu odaya ta┼č─▒nm─▒┼č olabilecekleri. Ancak ma─čara içinde bu insanlar─▒ ta┼č─▒yabilecek güçte bir sel afeti ya┼čand─▒─č─▒n─▒ gösteren hiçbir kan─▒t yok. Bu insanlarla birlikte ba┼čka canl─▒lar─▒n da bo─čulmas─▒ ve ta┼č─▒nmas─▒ gerekirdi. Ya da toprak molozlar ve baz─▒ ta┼člar da ak─▒nt─▒ taraf─▒ndan ta┼č─▒n─▒p ma─čara içine çökelirdi.  Bunlar─▒n oldu─čuna dair hiçbir kan─▒t yok. Jeologlar ma─čaran─▒n uzun zamand─▒r jeomorfolojik olarak de─či┼čmemi┼č olabilece─čini öne sürüyorlar, bu durumda bu insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ dönemde de ma─čara bugünkü ko┼čullar─▒nda olmal─▒yd─▒ ki do─čan─▒n bu kadar statik olmas─▒ kula─ča pek gerçekçi gelmiyor. Çok ciddi olmasa da ufak tefek fiziksel de─či┼čiklikler mutlaka olmu┼č olmal─▒. Di─čer bir ihtimal ise bu insanlar─▒n buraya gömülmü┼č olmas─▒. ┼×u ana kadar ölü gömme gelene─čine dair en eski kan─▒t yakla┼č─▒k olarak 60 bin y─▒l önce Kürdistan’da Bradost da─č─▒nda bulunan Shanidar ma─čaras─▒nda ya┼čam─▒┼č olan Neandertallerden biliniyor. Daha eski dönemlerde ya┼čam─▒┼č erken insan türlerinde ölü gömme gelene─čine henüz rastlanmad─▒. Bununla birlikte Neandertaller gibi olmasa da ölü gömme gelene─či basitçe ölülerini herhangi bir çukura atma davran─▒┼č─▒na ─░spanya’daki Atapuerca bölgesinde Sima de los Huesos ma─čaras─▒ndan biliyoruz. Ma─čaraya yak─▒n bir çukurda onlarca insan ve çe┼čitli hayvanlara ait iskeletler bulundu. Bu durum Homo heidelbergensis türünün yedikleri avlardan geriye kalanlar─▒ ve ölen insanlar─▒ ayn─▒ çukura att─▒─č─▒n─▒ gösteriyor. Bu buluntular yakla┼č─▒k olarak 350-400 bin y─▒l öncesine tarihlendiriliyor. Ancak Homo heidelbergensis Homo naledi’ye göre çok türemi┼č bir tür; iki kat─▒ beyin hacmine ve sofistike bir kültüre sahip. Homo naledi’nin beyin büyüklü─čü bizimkinin üçte biri kadar, Homo heidelbergensis neredeyse bizimle ayn─▒ beyin hacmine sahipti. Bu durumda Homo naledinin bu tür bir davran─▒┼č─▒ göstermesi büyük bir sürpriz olurdu. Direk akl─▒m─▒za gelen bir soru ise, ba┼čka bir ç─▒k─▒┼č─▒ olmayan bu ma─čaraya atalar─▒m─▒z ölülerini atmak için neden ölmü┼č bedeni önce 12m a┼ča─č─▒ ard─▒ndan da 30m yer alt─▒nda dar tünelde ta┼č─▒s─▒nlar? Do─ča ekonomisine ve insan mant─▒─č─▒na hiç uymayan bir durum. Sima de los Huesos ma─čaras─▒nda Homo heidelbergensis ölülerini kuyuya atabiliyordu çünkü kuyunun yeterince geni┼č bir a─čz─▒ ve ya┼čad─▒klar─▒ yere çok yak─▒n. Di─čer bir soru ise bu insanlar çok karanl─▒k olan bu ma─čaraya girdiklerinde çevreyi nas─▒l gördükleri. Berger hiçbir kan─▒t olmamas─▒na ra─čmen bu insanlar─▒n me┼čale kullanm─▒┼č olabilece─čini öneriyor. Atalar─▒m─▒z─▒n ate┼či kontrol etti─čine dair kan─▒tlar çok keskin de─čil, en do─čru ve belirgin kan─▒tlar günümüze yak─▒n tarihler. En kabul gören kan─▒tlar 400 bin y─▒l öncesine ait, ancak birçok ara┼čt─▒rmac─▒ atalar─▒m─▒z─▒n 200 bin y─▒l ile yakla┼č─▒k 1.5 milyon aras─▒nda kalan bir dönemde ate┼či kullanmay─▒ ö─črenmi┼č olabileceklerini öneriyor.

Homo nalediye ait fosillerin morfolojik karakterleri üzerinde dönen karma┼č─▒k evrim tart─▒┼čmas─▒na girmeden önce Homo cinsinin evrimsel kökeni hakk─▒nda biraz altyap─▒ olu┼čtural─▒m. Bugüne kadar insan atalar─▒na dair yap─▒lan ke┼čifler ço─čunlukla az say─▒da fosil parçalardan olu┼čuyordu. Paleontolojide fosille┼čmi┼č bütün iskelet parçalar─▒ bulmak son derece ender gerçekle┼čen bir olay, genelde fosiller parçalanm─▒┼č ve k─▒r─▒k kemik parçalar─▒d─▒r. Evrimsel soya─čaçlar─▒ bu az say─▒da bulunan fosil parçalar üzerindeki morfolojik karakterlerin birbirleri ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒ ile irdelenir ve bulunan tür ya daha önce tan─▒mlanm─▒┼č mevcut bir türe ya da deliller yeterli ise yeni bir türe atfedilir. Bu süreçte iki ana karakter durumu tespit edilir; ke┼čfedilen türün köken ald─▒─č─▒ atas─▒ndan aktar─▒lan ve de─či┼čmeden ta┼č─▒d─▒─č─▒ karakterler, di─čeri ise evrimle┼čti─či atas─▒ndan farkl─▒ olarak ta┼č─▒d─▒─č─▒ de─či┼čmi┼č karakterler. Türün ata forma benzer olarak de─či┼čmeden ta┼č─▒d─▒─č─▒ karaktere ilkin yani plesiomorfik, ata formda olmayan sadece bu türde evrimle┼čmi┼č ve yeni olan türemi┼č yani apomorfik karakterler türün tan─▒mlanmas─▒nda belirleyici rol oynarlar. Örne─čin büyük beyinli olmak ┼čempanze ile kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒zda bizim için apomorfik yani türemi┼č bir karakterdir. Çünkü ┼čempanze ile insan─▒n ortak atas─▒ küçük beyin hacmine sahipti, oysa bizim yani Homo cinsinin atalar─▒n─▒n beyinleri süreç içerisinde büyüdü ve evrimsel olarak bizi farkl─▒ bir cins içinde s─▒n─▒fland─▒racak türemi┼č bir karakter oldu. Ancak bir karakterin türemi┼č ya da ilkin olu┼ču kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒─č─▒m─▒z gruba göre de─či┼čir. Örne─čin küçük köpek di┼čine sahip olmak hoiminidler kendi aras─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda türemi┼č bir karakterdir, ancak Homo cinsi üyeleri aras─▒nda karl─▒┼ča┼čt─▒rd─▒─č─▒m─▒z zaman ilkin bir karakter olur. Yani sadece karakterin kendisi de─čil kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒─č─▒m─▒z grup da bir o kadar önemlidir.

HOMO C─░NS─░N─░N KÖKEN─░

Evrimsel soya─čac─▒m─▒z─▒ temel olarak dört önemli atasal gruba ay─▒rabiliriz. Bunlardan ilki ve kronolojik olarak en eskisi, yakla┼č─▒k olarak 7 ve 4,4 milyon y─▒llar aras─▒nda kalan zaman aral─▒─č─▒nda ya┼čam─▒┼č ve ┼čempanze ile olan ortak atam─▒zdan ayr─▒lan grubun temsilcileriolarak tan─▒mlayabilece─čimiz erken insans─▒lar (hominidler). Bu grupta Sahelanthropus, Ardipithecus ve Orrorin gibi cinslerin türleri yer al─▒yor. Bunlar dik yürüyebilen, ancak zamanlar─▒n─▒n büyük bir bölümünü a─čaçta geçiren, insans─▒ maymunlar ve insans─▒lar aras─▒nda evrimsel özellikler ta┼č─▒yan bizlere göre ilk insanal formlar.─░kinci grupta ise Australopithecuslar yer al─▒yor. Bu cinsin üyeleri yakla┼č─▒k olarak 4 ile 1,9 milyon y─▒llar─▒ aras─▒nda kalan zaman diliminde ya┼čam─▒┼č, dik yürüyebilen, erken insans─▒lardan daha büyük beyine sahip, kabac aalet kullanabilen, farkl─▒ beslenme biçimlerine uyum sa─člam─▒┼č ve uzun sure ba┼čar─▒l─▒ bir biçimde hayatta kalm─▒┼č atalar─▒m─▒zd─▒r. Australopithecuslar─▒n en bilinen türleri Lucy takma ad─▒ ile bildi─čimiz Australopithecus afarensis ve onu Australopithecus africanus,  Australopithecus garhi ve Australopithecus sediba takip eder. Üçüncü grup ise Australopithecuslara çok benzeyen, ancak daha iri yap─▒l─▒ olan ve daha çok sert a─čaç kabuklar─▒,  kökleri ve dallar─▒ yemeye uyum sa─člam─▒┼č büyük di┼čleri olan Paranthropuslar. Bu cinsin üyeleri yakla┼č─▒k olarak 1 ile 3 milyon y─▒llar─▒ öncesine denk gelen bir zaman diliminde ya┼čam─▒┼člard─▒r. Paranthropuslar iri yap─▒l─▒ ve özelle┼čmi┼č adaptasyonlara sahip ata formlard─▒, beyin hacimleri görece küçüktü, çok güçlü çi─čneme kaslar─▒na sahiptiler ve diyetlerinde daha çok bitki a─č─▒rl─▒kl─▒yd─▒. Erken insans─▒lar, Australopithecuslar ve Paranthropuslar sadece Afrika k─▒tas─▒ndan biliniyorlar, fosilleri Afrika d─▒┼č─▒nda ba┼čka bir k─▒tada henüz bulunmad─▒. Dördüncü ve son atagrubu ise, bizim türümüzün de dahil oldu─ču Homo cinsi. Bu yaz─▒da daha çok Homo cinsini tan─▒yaca─č─▒z, çünkü Homo naledi, ad─▒ndan da anla┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi bu grubun bir üyesi. ─░nsan evrimi çal─▒┼čmalar─▒nda kar┼č─▒la┼č─▒lan en önemli sorular aras─▒nda ilk Homo türünün ne zaman nerde ve nas─▒l evrimle┼čti─či yer al─▒r. Bu sorular─▒n cevab─▒ ise son derece karma┼č─▒k, Homo nalediyi ke┼čfeden ara┼čt─▒rmac─▒lar, iddial─▒ bir biçimde bu türün Australop─▒thecusHomo evrimsel ayr─▒m─▒nda rol alm─▒┼č tür olabilece─čini ileri sürüyorlar. Tarihte ke┼čfedilen ilk insan (Homo) fosili bir neandertal insan─▒na aitti. 1856 y─▒l─▒nda Almanya’da Neander vadisinde Feldhofer ma─čaras─▒nda ke┼čfedilen iskelet parças─▒ 1864 y─▒l─▒nda William King taraf─▒ndan Homo Neanderthalensis olarak isimlendirildi. Bir y─▒l sonra 1965 y─▒l─▒nda George Busk, Gibraltar’da ke┼čfedilmi┼č yine bir neanderthal kafatas─▒n─▒ duyurdu. Neandertal fosillerinin Homo cinsine dahil edilmesi beraberinde Homo cinsinin morfolojik çe┼čitlili─čini geni┼čletti. Neandertaller daha iri karakterlere sahipti, özellikle ka┼č kemerleri, kafatas─▒n─▒n genel yap─▒s─▒, kol ve bacak kemiklerinde öne ç─▒kan daha kaba ve belirgin anatomik özellikler ya┼čayan insanlar─▒n anatomik özelliklerinden biraz farkl─▒yd─▒. 1900’lü y─▒llar─▒n ilk çeyre─činde yeni bir Homo türünün ke┼čfedilmesi ile birlikte Homo cinsinin morfolojik çe┼čitlili─či daha da artm─▒┼č oldu. 1907 y─▒l─▒nda yine Almanya’da Heidelberg yak─▒nlar─▒nda Mauer kaz─▒ alan─▒nda ke┼čfedilen alt çene kemi─či Homo heidelbergensis olarak isimlendirildi. Bu çene kemi─či günümüz insan─▒nkinden farkl─▒yd─▒; daha iriydi ve özellikle alt çenede dudaklar─▒m─▒z─▒n hemen alt─▒nda bulunan ve “çin” olarak adland─▒r─▒lan çenemizin ucundaki ç─▒k─▒nt─▒ bu fosilde yoktu. Takip eden y─▒llarda Kabwe, Rhodesia ve Java ke┼čifleri eklendi. Daha önemli fosil kal─▒nt─▒lar ele geçmi┼čti; kafataslar─▒. Bu yeni buluntular ile insan evriminde Homo sapiensten ve Homo nenaderthalensisten morfolojik olarak farkl─▒ yeni bir tür, Homo hedidelbergensis soya─čac─▒na eklenmi┼č oldu.  Homo cinsinin morfolojik çe┼čitlili─či yeni ke┼čifler ve çal─▒┼čmalar ile artmaya devam etti. Bu sefer Franz Weidenreich 1940’l─▒ y─▒llarda daha önceki çal─▒┼čmalar ile farkl─▒ cinslere atfedilen Asyal─▒ Pithecanthropus erectus ve Sinanthropus pekinensis türlerini Homo erectus ad─▒nda tek bir tür alt─▒nda toplay─▒p Homo cinsine dâhil etmeyi önerdi. Böylece daha önce isimlendirilmi┼č Meganthropus, Atlanthropus ve Telanthropus gibi cinsler de Mayr, Le Gros Clark ve Robinson gibi dönemin ünlü biyologlar─▒ ve antropologlar─▒ taraf─▒ndan Homo erectus türüne dâhil edildi. Homo erectus fosilleri daha küçük beyin hacmi, daha kal─▒n kafatas─▒ kemikleri, daha belirgin ka┼č kemerleri, daha k─▒sa al─▒n düzlemi, daha kompleks di┼č özellikleri ile Homo sapiens, Homo neanderthalensis ve Homo hedidelbergensisten farkl─▒la┼č─▒yordu.

1960’l─▒ y─▒llarda Afrika’dan da Homo cinsine ait ke┼čifler duyulmaya ba┼člad─▒. Özellikle SAfica_palaentology_cave_map2Do─ču Afrika’da Olduvai Gorge ve Turkana lokalitelerinden çok iyi korunmu┼č fosiller ke┼čfedildi. 1964 y─▒l─▒nda Louis Leakey, Phillip Tobias ve John Napier mevcut Homo cinsinin türlerinden daha ilkin özelliklere sahip bir tür isimlendirdiler, Homo habilis. Daha küçük kafatas─▒ hacmi, daha öne f─▒rlak yüz, daha ç─▒k─▒nt─▒l─▒ ka┼č kemerleri, bacak kemiklerinde dik yürümenin –bize göre- daha yeteneksiz olu┼čuna dair kan─▒tlar gibi daha ilkin özellikler Homo habilisi cinsin bilinen di─čer türemi┼č türlerinden ay─▒r─▒yordu. Böylece Homo cinsinin morfolojik çe┼čitlili─či Homo habilisten Homo sapiense -ilkinden türemi┼če- daha çok geni┼člemi┼č oldu. Bu arada baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar Homo erectusun Asya’ya göç etmemi┼č Afrikal─▒ formlar─▒n─▒ Homo ergaster olarak isimlendirdi. Bu isimlendirme yeni bir tür ya da morfolojik bir ayr─▒┼čmadan ziyade co─črafik bir kategori olarak genel kabul gördü. Takip eden süreçte (1970’li y─▒llarda) Louis Lekaey’nin o─člu Richard Leakey ve ekibi taraf─▒ndan Turkana havzas─▒nda yer alan Koobi Fora formasyonunda yakla┼č─▒k olarak 1.9 milyon y─▒l öncesine tarihlendirilen yeni ke┼čifleri Homo cinsinin morfolojik çe┼čitlilik alan─▒n─▒n daha fazla kar─▒┼čmas─▒na neden oldu. Bu ke┼čif Homo cinsini karakterize eden görece büyük beyin hacmine sahip iken ço─čunlukla dönemin iri yap─▒l─▒ Australopithecuslar─▒ olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒lan Paranthropus benzeri geni┼č ve kaba bir yüze sahipti. Bu iki farkl─▒ morfolojinin ayn─▒ kafatas─▒nda görülmesi ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ da ┼ča┼č─▒rtm─▒┼čt─▒. Bu karakterlerden hangisini tür tayinin de temel almalar─▒ gerekti─či karar─▒n─▒ vermek zordu. Zira ya kafatas─▒n─▒n büyük olmas─▒ ya da yüzün geni┼č ve robust olmas─▒, iki morfolojiden biri homoplasik bir durumdu. Yani paralel ya da yak─▒nsayan (convergence evolution) evrim sonucu iki veya daha fazla türde benzer morfolojik karakterlerin ba─č─▒ms─▒z olarak ortaya ç─▒kmas─▒ filogenetik ve kladistik s─▒n─▒fland─▒rmada tart─▒┼čmal─▒ alanlar olu┼čturuyordu. Kimi paleoantropologlar bu türün büyük beyin hacmine sahip bir australopithecusa ait olabilece─či olas─▒l─▒─č─▒n─▒ hesaba katar iken kimi paleoantropologlar ise büyük beyin hacminin Homo cinsine özgü diyagnostik yani benzersiz, ay─▒rt edici bir karakter oldu─čunu ileri sürerek Asutralopithecuslara atfedilemeyece─činde ─▒srarl─▒ idiler. Homo rudolfensis olarak isimlendirilen bu fosil Homo cinsinin morfolojik çe┼čitlili─činin daha da geni┼člemesine ve karma┼č─▒k bir hal almas─▒na neden oldu. Ayr─▒ca Omo ve Olduvai Gorge lokalitelerinden ke┼čfedilen iskelet parçalar─▒ özellikle de kol ve bacak kemikleri bu erken insan türlerinin modern insana göre daha uzun kollara ve k─▒sa bacaklara sahip oldu─čuna dair bilgiler verdi. Böylece sadece kafatas─▒nda morfolojik çe┼čitlilik de─čil ayn─▒ zamanda kafatas─▒ d─▒┼č─▒nda kalan vücut iskeletinde de önemli morfolojik farkl─▒l─▒klar─▒n oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼č oldu. Günümüze do─čru yakla┼čt─▒─č─▒m─▒zda, 2004 y─▒l─▒nda Asya’da çok farkl─▒ bir ke┼čif herkesi ┼ča┼č─▒rtt─▒. Endonezya’da Flores adas─▒nda bir ma─čarada 74 bin ile 18 bin y─▒llar─▒ aras─▒na tarihlendirilen tabakalarda cüce boyutlarda insanlara ait fosiller ke┼čfedildi. Bu insan─▒n morfolojisi Homo erectus ve australopithecuslar aras─▒nda kar─▒┼č─▒k özellikler gösteriyordu. Çok küçük beyin hacmine sahip bu insanlara Homo floresiensis ad─▒ verildi. Böylece Homo cinsinin kafatas─▒ morfolojisi, beyin hacmi ve geriye kalan iskelet morfolojisindeki karakter çe┼čitlili─činin s─▒n─▒rlar─▒ hayli geni┼člemi┼č oldu.  Sonuç olarak Homo cinsinde yer alan türleri geçmi┼čten günümüze kronolojik olarak s─▒ralad─▒─č─▒m─▒zda genel kabul görenler; Homo habilis, Homo rudolfensis, Homo ergaster, Homo erectus, Homo heidelbergensis, Homo neaderthalensis, Homo floresiensis ve Homo sapiens. Elbette Homo sapiens idaltu gibi kimi alttürler de eklendi insan─▒n soy a─čac─▒na, ancak Homo cinsinin morfolojik çe┼čitlili─činin alan─▒ dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda bu sayd─▒─č─▒m─▒z türler temel al─▒nabilir.

HOMO NALED─░N─░N ─░NSANIN SOYAGACINDAK─░ YER─░

homo-nalediKaz─▒ çal─▒┼čmas─▒ sonucunda Homo naledinin 15 farkl─▒ bireyine ait 1550 fosil iskelet parças─▒ ç─▒kar─▒ld─▒, bunlar─▒n içerisinde kafatas─▒, el ve kol kemikleri, bacak kemikleri, di┼čler ve çene kemikleri, gö─čüs kafesi kemikleri gibi akl─▒n─▒za gelen ve insan iskeletine ait birçok kal─▒nt─▒ mevcut. Buluntular─▒n baz─▒lar─▒1.5m uzunlu─čunda erkek bir bireye ait. Kad─▒n ve çocuk bireylere ait buluntular buran─▒n belki bir aileye ya da küçük bir gruba ait oldu─čunu dü┼čündürüyor. Genel olarak Homo naledinin sahip oldu─ču türemi┼č ve ilkin karakterler, öne─čin küçük beyin, k─▒vr─▒k parmaklar, omuz-gövde ve kalça eklemleri daha çok Australopithecuslar─▒ ve Homo cinsinin en erken üyesi Homo habilise benziyor. Ancak bilek, el, bacak ve ayak iskelet morfolojisi ise daha çok Neandertaller ve biz yani modern insana benziyor. Di┼čler ise Australopithecuslardan daha çok Homo cinsine benziyor.

Maalesef bu fosil hakk─▒nda önemli bir bilgiye sahip de─čiliz. Hangi jeolojik ya┼ča ait oldu─čunu henüz bilmiyoruz. Jeolojik ya┼č, yani fosilin hangi zaman dilimine ait oldu─čunu bilmek bu fosilin hangi ata formlara evrimsel olarak yak─▒n oldu─ču hakk─▒nda ipucu verebilirdi. Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n jeolojik zaman tayini ya da bu konuda basit de olsa bir veri olu┼čturmadan önce türü tan─▒mlamalar─▒ di─čer birçok bilim insan─▒ taraf─▒ndan ku┼čku ile kar┼č─▒land─▒. Bununla birlikte ma─čara ortamlar─▒nda jeolojik ya┼č tayini yapmak oldukça zor. Radyokarbon metodu ile ya┼člad─▒rma yapsalar bu en geç yakla┼č─▒k 50 bin y─▒l öncesini tarihlendirebilir, oysa Homo naledinin morfolojik özellikleri nerden baksan─▒z 2 milyon y─▒l öncesini i┼čaret ediyor. Morfolojik olarak erken Homo türlerine benziyor ancak hangi dönemde ya┼čad─▒─č─▒ önemli, e─čer 2.5 milyon y─▒ldan daha ya┼čl─▒ ise ilk Homo türü olmaya aday olabilir, ya da onun bir Homo habilis ya da Homo erectus oldu─čunu dü┼čünürsek bu türlerinin ortaya ç─▒k─▒┼č sürecini daha erkene alabilir ki bu son derece olas─▒. Ancak e─čer 2.5 milyon y─▒ldan ya┼čl─▒ ise Homo cinsinin ilk üyesinin ortaya ç─▒kt─▒─č─▒ co─črafya Do─ču Afrika’dan Güney Afrika’ya geçmi┼č olur. Güney Afrika insan evrimi aç─▒s─▒ndan önemli bir bölge. Hatta paleoantropoloji tarihinde ilk Australopithecus fosili Güney Afrika’da 1924 y─▒l─▒nda ke┼čfediliyor (Au. africanus). Ard─▒ndan Ron Clarke’─▒n ke┼čfetti─či yine muhtemelen bir Au. africanus türü olan Little Foot ve Berger’─▒n ke┼čifleri Au. sediba ve Homo naledi önemli buluntular aras─▒nda. Bu tür yeni spekülatif ke┼čifler kritik soru olan ilk Homo türü nerde ortaya ç─▒kt─▒, Do─ču Afrika m─▒ yoksa Güney Afrika m─▒ sorusunu yeniden ve yeniden sormam─▒za neden oluyor. Berger’in bu ilginç ke┼čifleri soruyu biraz karma┼č─▒kla┼čt─▒rsa da ben yine en eski fosil buluntular─▒n ve özellikle de ta┼č aletlerin halen Do─ču Afrika’da bulunuyor olmas─▒n─▒n önemli oldu─čunu dü┼čünüyorum. ─░lk ta┼č alet kullan─▒m─▒n─▒n Australopithecuslar taraf─▒ndan da payla┼č─▒lan bir davran─▒┼č oldu─ču genel olarak kabul ediliyor, ancak Homo habilis ve Homo erectus’lar─▒ karakterize eden alet teknolojilerini üretmek biraz daha sofistike bir bilinç ve el hareketleri gerektiriyor. Bu durumda ta┼č aleti i┼čleve göre üretiyor ve kullan─▒yor olmay─▒ bizim cinsimizi karakterize eden ve bili┼čsel karma┼č─▒kl─▒─č─▒ gösteren bir özellik oldu─čunu varsaymal─▒y─▒z.

Berger’in ileri sürdü─čü ┼čekilde Homo naledinin ilk Homo türü oldu─ču –henüz spekülatif- olas─▒l─▒─č─▒n─▒ dü┼čünmemiz için öncelikle jeolojik ya┼č─▒n─▒ bilmemiz gerekli. Güney Afrika’da en eski ta┼č aletler Sterkfontein ma─čaras─▒ndan biliniyor ve 2 milyon y─▒la tarihlendiriliyor. Bu ta┼č aletleri Homo habilisin üretti─či de genel olarak kabul görüyor. Berger’─▒n Homo naledinin ilk Homo türü oldu─čunu kan─▒tlamas─▒ için daha çok veriye ihtiyac─▒ var. Aksi takdirde ilk insan─▒n Do─ču Afrika’da Rift Vadisinde Etiyopya ya da Kenya’da bir yerlerde 3-2.5 milyon y─▒llar aras─▒nda bir dönemde ortaya ç─▒km─▒┼č olabilece─či seçene─či yerini koruyacak.

Kaliforniya Üniversitesi’nden dünyaca ünlü paleoantropolog Tim White Homo naledinin yeni bir tür olamayaca─č─▒n─▒, bu türün bulundu─ču ma─čaradan 800m ilerde Swartkrans ma─čaras─▒nda Homo erectus fosillerinin daha önce bulunmu┼č olmas─▒n─▒n bir tesadüf olamayaca─č─▒n─▒, Homo naledi fosillerinin de Homo erectusun bir formu oldu─čunu ileri sürüyor. Sorun biraz da fosilin jeolojik ya┼č─▒n─▒ bilmememizden kaynaklansa da White jeolojik ya┼č ne olursa olsun Homo naledinin morfolojisinin Homo erectusun bir varyasyonu oldu─čunu iddia ediyor. Di─čer bir paleoantropolog Darren Curnoe, Berger ve ekibinin fosilin bulundu─ču çökellerin jeolojik ya┼č tarihlendirilmesini beklemeden aceleci davran─▒p yeni tür olarak yay─▒nlamalar─▒n─▒ da gereksiz buldu─čunu belirtmi┼č. Ünlü primatolog Frans de Waal ise ke┼čfi ve yay─▒n─▒ spekülatif buldu─čunu belirtmi┼č, bu kadar ilkin morfolojik özelliklere sahip bir türün ölü gömme gibi türemi┼č insan türlerinde var olan bir davran─▒┼č ile an─▒lmas─▒n─▒ ve medyada yer bulmas─▒n─▒ bilimsel bir sorumsuzluk olarak de─čerlendirmi┼č. Di─čer bir ünlü antropolog Zollikofer ise buluntular─▒n yeni tür olarak isimlendirilmesini bilimsel sayg─▒nl─▒ktan ziyade medyaya kar┼č─▒ bir ┼čov oldu─čunu ve bu türü bilimsel tür de─čil de “medya türü” olarak isimlendirmenin daha do─čru olaca─č─▒n─▒ söylüyor. Ayr─▒ca Zollikofer de White gibi bu türün ilkin ve küçük boyutlu bir Homo erectus olabilece─čini dü┼čünüyor, ancak jeolojik ya┼č─▒n bir an önce belirlenmesinin gereklili─čini de vurguluyor. Yine dünyaca ünlü antropologlardan Chris Stringer bu ke┼čfin yeni bir tür olarak tan─▒mlanmas─▒n─▒ ve ayr─▒ca jeolojik ya┼č tahmini olmadan yay─▒nlanmas─▒n─▒ sak─▒ncal─▒ buluyor. Ancak di─čer birçok erken Homo üyesi gibi bu türün de Australopithecus ve Homo aras─▒nda mozaik özelliklere sahip olmas─▒n─▒n Homo cinsinin ilk üyelerinin Afrika’n─▒n farkl─▒ bölgelerden birbirinden ba─č─▒ms─▒z ortaya ç─▒kabilece─či sav─▒n─▒ güçlendirdi─čini belirtiyor. Stringer, e─čer bu türün jeolojik ya┼č─▒ 2 milyon y─▒ldan daha fazla ise Homo cinsinin kökenine çok yak─▒n olaca─č─▒n─▒ ancak e─čer jeolojik ya┼č─▒ 100 bin y─▒l civar─▒nda ise Homo floresiensis gibi izole bir form olabilece─čini öneriyor.  Ayr─▒ca bu Homo naledinin sadece bir lokalitede bulunmu┼č olmas─▒ bize onun co─črafik da─č─▒l─▒m─▒ hakk─▒nda bilgi vermiyor. Farkl─▒ bölgelerde bu türe ait fosillerin bulunmas─▒ daha farkl─▒ bilgiler verebilir.

Berger ve ekibine yöneltilen di─čer ve önemli bir ele┼čtiri ise bilimsel yay─▒n─▒n yap─▒lmas─▒nda henüz ara┼čt─▒rman─▒n baz─▒ temel alanlar─▒ tamamlanmadan çok aceleci davrand─▒─č─▒ ve popülizmin kurban─▒ oldu─ču. Özellikle yoruma aç─▒k alanlarda daha tedbirli davranmas─▒ gerekirken bilimsel bilginin s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼čan spekülatif iddialarda bulunmas─▒ da onun çal─▒┼čmas─▒n─▒n sonuçlar─▒na kar┼č─▒ negatif tepkileri art─▒rd─▒. Bu spekülatif sonuçlar birçok sayg─▒n bilim insan─▒ taraf─▒ndan ele┼čtirilirken özellikle Natoinal Geographic Society ve di─čer birçok medya kurulu┼člar─▒ taraf─▒ndan büyük bir h─▒rs ile duyurulmaya çal─▒┼č─▒lmas─▒ da günümüzde bilimsel üretimin nas─▒l kontrol edildi─či hakk─▒nda önemli fikirler veriyor.

Homo naledi hakk─▒nda kesin bildiklerimiz: 1) Rising Star ma─čaras─▒na herhangi bir nedenle ve bir biçimde girdi─či ve tekrar ç─▒kamay─▒p orada öldükleri, 2) morfolojik özelliklerinin Australopithecuslar ve Homo aras─▒nda mozayik özellikler gösterdi─či, 3) büyük olas─▒l─▒kla Homo cinsinin erken üyeleri olan Homo habilis ya da Homo erectus ile çok yak─▒n evrimsel konuma sahip oldu─ču, 4) Onlarla birlikte herhangi bir ta┼č alet bulunmad─▒─č─▒ için ta┼č alet kullanmad─▒klar─▒. Onlar hakk─▒nda bilmediklerimiz ise: 1) Hangi jeolojik ya┼ča/döneme ait olduklar─▒, 2) gerçekten yeni bir tür mü yoksa Homo erectus gibi cinsimizin erken üyelerinden biri mi olduklar─▒ 3) Afrika d─▒┼č─▒nda ya┼čay─▒p ya┼čamad─▒klar─▒, 4) Giri┼či oldukça zor olan bu ma─čaran─▒n içine nas─▒l girdikleri ve neden ç─▒kamad─▒klar─▒…

Bu konuda son bir söz söylemek henüz mümkün de─čil. Bu buluntular─▒n Homo erectusun ilkin bir formu de─čil de gerçekten yeni bir tür oldu─čunu kabul etmemiz için yukar─▒daki paragrafta bilinmeyen noktalar─▒n ayd─▒nlanmas─▒n─▒ bekleyece─čiz. Ayr─▒ca bu ke┼čifle birlikte bir kez daha insan evriminin çizgisel bir biçimde merdivenin basamaklar─▒ ┼čeklinde ilerlemedi─čini, tam aksine Stephen Jay Gould’un önerdi─či gibi soya─čac─▒m─▒z─▒n bir çal─▒n─▒n karma┼č─▒k dallar─▒ gibi birçok evrimsel çizginin var oldu─ču kimin yok oldu─ču kiminin ise di─čerlerine oranla daha avantajl─▒ karakterleri ile hayatta kald─▒─č─▒n─▒ ö─črenmi┼č oluyoruz.

Kaynak

Berger ve di─č. 2015. Homo naledi, a new species of the genus Homo from Dinaledi Chamber, South Africa. eLife Sciences, Genomics and Evolutinary Biology. eLife 2015;4:e09560. DOI: 10.7554/eLife.09560

Yorum Yaz

8 + fourteen =